Tętniak aorty – co warto wiedzieć, by reagować na czas?

Czy wiesz, że tętniak aorty może rozwijać się bezobjawowo przez wiele lat, a jego nagłe pęknięcie stanowi stan zagrożenia życia? Jakie czynniki zwiększają ryzyko powstania tętniaka i kiedy należy rozważyć jego leczenie? Jakie badania i metody są obecnie uważane za najskuteczniejsze w diagnozie i terapii tętniaków aorty? Warto zadać sobie te pytania, ponieważ wczesne wykrycie i odpowiednie leczenie mogą uratować życie i poprawić jego jakość.

Czym jest tętniak aorty i jak często występuje?

Tętniak aorty to patologiczne, trwałe poszerzenie ściany największej tętnicy w organizmie – aorty – którego średnica przekracza o ponad 50% jej prawidłowy wymiar w danym segmencie. Wyróżnia się tętniaki aorty brzusznej (czyli w części przebiegającej przez jamę brzuszną, najczęściej poniżej odejścia tętnic nerkowych) oraz piersiowej (w klatce piersiowej, zarówno wstępującej, łuku jak i zstępującej).​

Jak często występuje tętniak aorty?

Tętniaki aorty najczęściej pojawiają się u osób starszych – statystyki wskazują, że schorzenie dotyczy nawet 4-7% mężczyzn po 60. roku życia, podczas gdy u kobiet występuje znacznie rzadziej. Ryzyko tętniaka wzrasta wraz z wiekiem, obecnością miażdżycy, nadciśnienia i nałogiem palenia tytoniu. W Polsce tętniak aorty brzusznej wykrywany jest najczęściej przypadkowo – podczas badań obrazowych wykonywanych z innych powodów, ponieważ przez długi czas przebiega bezobjawowo.​

Występowanie tętniaka aorty – to warto zapamiętać:

• Tętniak aorty brzusznej jest 4-6 razy częstszy niż tętniak piersiowy.​
• Szczyt wykrywalności przypada na 65–75 rok życia.​
• Wczesne wykrycie jest możliwe dzięki prostym badaniom ultrasonograficznym, które zaleca się osobom z największym ryzykiem.​

Dlaczego tętniak się pojawia? Jakie są czynniki ryzyka?

Tętniak aorty powstaje w wyniku osłabienia i stopniowego rozciągania ściany tej największej tętnicy w organizmie, co prowadzi do jej trwałego, patologicznego poszerzenia. Najczęstszą przyczyną jest miażdżyca – przewlekły proces odkładania się blaszek cholesterolu, które uszkadzają elastyczne włókna ściany naczynia. Miażdżyca odpowiada nawet za 95% przypadków tętniaków aorty. Z czasem dochodzi do zaniku elastyny i kolagenu w ścianie aorty, przez co traci ona wytrzymałość i podatność na rozciąganie.​

Drugim istotnym czynnikiem jest nadciśnienie tętnicze, które stale wywiera zwiększone ciśnienie na ścianę naczynia, co sprzyja jej mikrouszkodzeniom i rozciąganiu. Równie istotne są genetyczne predyspozycje oraz choroby tkanki łącznej, takie jak zespół Marfana czy Ehlersa-Danlosa, które prowadzą do wrodzonej słabości ściany tętnicy.​

Wśród czynników sprzyjających powstawaniu tętniaków wymienia się palenie tytoniu (powodujące przyspieszony rozwój miażdżycy i szkodliwy wpływ na tkankę łączną), przewlekłe choroby płuc, urazy mechaniczne, stany zapalne naczyń, infekcje, a także wiek – ryzyko powstania tętniaka znacząco wzrasta po 60. roku życia, zwłaszcza u mężczyzn. Dodatkowo tętniaki częściej rozpoznaje się u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego, takimi jak choroba wieńcowa czy przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych.​

Jakie są objawy – czy można rozpoznać tętniaka na czas?

Tętniak aorty brzusznej przez długi czas nie daje żadnych objawów i jest przypadkowo wykrywany w badaniach obrazowych. Objawowy tętniak daje ból w okolicy pępka, dolnej części pleców lub podbrzusza. Duży tętniak może być wyczuwalny przez powłoki jako pulsujący guz. Tętniak piersiowy może objawiać się bólem w klatce piersiowej, chrypką, dusznością. Objawy nasilają się przy pęknięciu tętniaka – dochodzi wówczas do nagłego silnego bólu, spadku ciśnienia i utraty przytomności. To sytuacja natychmiastowego zagrożenia życia!​

Kiedy tętniak jest najbardziej niebezpieczny?

Ryzyko pęknięcia tętniaka aorty wzrasta wraz z jego rozmiarem i szybkością powiększania się. Tętniaki >5,5 cm w aorcie brzusznej oraz większe niż 6 cm w piersiowej są już wskazaniem do pilnej konsultacji chirurgicznej. Według aktualnych wytycznych, ryzyko pęknięcia tętniaka o średnicy powyżej 5 cm w okresie 5 lat może wynosić nawet 20–40%.​

Jak rozpoznać tętniaka? Kiedy zrobić badania?

Najskuteczniejszą i najtańszą metodą wykrywania tętniaka aorty brzusznej jest badanie USG. W przypadku aorty piersiowej używa się tomografii komputerowej. Badania przesiewowe są zalecane m.in. mężczyznom po 65. roku życia oraz osobom z obciążeniami rodzinnymi i palaczom.​

Jak leczyć tętniaka? Która metoda jest najskuteczniejsza?

Leczenie tętniaka aorty zależy przede wszystkim od jego rozmiaru, lokalizacji oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

W pierwszej kolejności, gdy tętniak jest niewielki i nie rośnie dynamicznie, stosuje się leczenie zachowawcze – polegające na regularnych kontrolach ultrasonograficznych lub tomografii komputerowej oraz modyfikacji czynników ryzyka. Pacjenci otrzymują zalecenia dotyczące rzucenia palenia, leczenia nadciśnienia czy regulacji poziomu cholesterolu, co pozwala spowolnić progresję tętniaka.​

W przypadku tętniaków większych niż 5,0cm u kobiet i 5,5 cm u mężczyzn, tętniaków szybko rosnących lub dających objawy, zaleca się leczenie zabiegowe. Podstawową metodą chirurgiczną od kilkudziesięciu lat pozostaje operacja klasyczna – polegająca na wycięciu zmienionego odcinka aorty i wszczepieniu protezy naczyniowej. Jest to skuteczna metoda o udowodnionej efektywności, przeprowadzana zarówno w trybie planowym, jak i nagłym, np. przy pęknięciu tętniaka. Ryzyko śmiertelności w planowej operacji wynosi około 3–5%, natomiast przy operacji tętniaka pękniętego nawet 40–80%.​

Druga nowoczesna metoda to leczenie endowaskularne polegające na przezskórnym wprowadzeniu stent-graftu, który odcina tętniaka od krążącej krwi. Jest to metoda znacznie mniej inwazyjna, cechująca się krótszym czasem hospitalizacji i rekonwalescencji. Wyniki badań wskazują, że przeżywalność w ciągu 30 dni po zabiegu przekracza 97%, a ryzyko powikłań jest niższe niż przy klasycznej operacji, szczególnie u osób starszych i obciążonych internistycznie. Leczenie endowaskularne należy jednak indywidualizować według morfologii tętniaka i stanu zdrowia pacjenta.​

Podsumowując, najskuteczniejszą metodę leczenia dobiera się indywidualnie – operacja klasyczna pozostaje korzystna u ludzi młodszych i mniej obciążonych towarzyszącymi schorzeniami. Natomiast leczenie endowaskularne coraz częściej preferuje się w leczeniu  pacjentów podwyższonego wysokiego ryzyka. Wczesna diagnostyka i kontrola są kluczowe dla skutecznego wyboru terapii.

Co zrobić, aby zmniejszyć ryzyko?

Zaleca się regularne badania kontrolne, rzucenie palenia, leczenie nadciśnienia i dbanie o ogólną kondycję naczyń poprzez właściwą dietę i aktywność fizyczną. Szczególną uwagę powinny zwrócić osoby z grup podwyższonego ryzyka.​

Praktyczne wskazówki dla pacjentów:

• Tętniak aorty może rozwijać się bez objawów, ale dzięki prostym badaniom można go wykryć.
• Regularne USG jamy brzusznej po 60. roku życia to najprostsza forma wczesnej profilaktyki.
• W przypadku znacznego tętniaka lub objawów – natychmiastowa konsultacja chirurgiczna jest konieczna.
• Nowoczesne metody leczenia, zarówno klasyczne jak i endowaskularne (EVAR), umożliwiają skuteczne ratowanie życia wielu pacjentów.

Wyniki badań naukowych – co mówią eksperci?

Wytyczne American College of Cardiology (ACC) i American Heart Association (AHA) z 2020 i 2022 (1) roku to kompleksowe rekomendacje dotyczące diagnozy, leczenia oraz postępowania z pacjentami chorującymi na choroby aorty, w tym z tętniakami. Eksperci w tych wytycznych podkreślają, że palenie tytoniu pozostaje jednym z kluczowych czynników zwiększających ryzyko pęknięcia tętniaka, co wynika z jego negatywnego wpływu na jakość ściany naczynia oraz przyspieszanie procesów miażdżycowych. Ponadto wiek pacjenta, szczególnie osoby po 65 roku życia, oraz szybki przyrost średnicy tętniaka są silnymi czynnikami prognostycznymi wskazującymi na podwyższone ryzyko powikłań. Wytyczne aktualizują także kryteria kwalifikacji do leczenia chirurgicznego, podkreślając znaczenie indywidualnej oceny ryzyka oraz korzyści z zabiegu, zwłaszcza u pacjentów w wieku podeszłym i tych z chorobami współistniejącymi.​

Badania dotyczące skuteczności i bezpieczeństwa leczenia endowaskularnego (EVAR) (2) jednoznacznie wskazują na wysoką przeżywalność pacjentów w okresie 30 dni po zabiegu, która przekracza 97%. Metoda EVAR cechuje się istotnie niższym ryzykiem powikłań w porównaniu do klasycznej operacji otwartej, co jest szczególnie ważne w grupie pacjentów starszych, z obciążeniami internistycznymi. Endowaskularne leczenie tętniaka aorty staje się więc coraz bardziej preferowaną opcją terapeutyczną, zwłaszcza w planowym leczeniu, dzięki mniejszej inwazyjności, krótszemu czasowi rekonwalescencji i poprawie jakości życia po zabiegu.​

1. Wytyczne American College of Cardiology (ACC) i American Heart Association (AHA) z 2020 i 2022 https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIR.0000000000000923
2. Treatment Trends and Outcomes of Endovascular versus Open Thoracoabdominal Aortic Aneurysm Repair – A Single-center Comparative Cohort Study
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40720611/
3. WANHAINEN, Anders, et al. Editor’s choice–European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2024 clinical practice guidelines on the management of abdominal aorto-iliac artery aneurysms. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 2024, 67.2: 192-331.